Een huis met rechte muren en een plat plafond is de norm, maar niet overal. In Karalee, een buitenwijk van Ipswich in Australië, bouwde architect Graham Birchall een woning die uit elf aan elkaar gegroeide bollen bestaat. Geen hoek te bekennen. Het begon als een studieproject en groeide uit tot een huis van ruim duizend vierkante meter met twintig kamers, verdeeld over drie verdiepingen.
Het huis trok in 2020 wereldwijd aandacht toen het te koop kwam te staan, en het is een mooi uitgangspunt om te kijken wat bolvormig bouwen eigenlijk inhoudt, en of er iets van te leren is als je zelf aan het verbouwen bent.
Een huis gemaakt van elf opgeblazen bollen
Het huis aan Elanora Way in Karalee bestaat uit elf cirkelvormige koepels met een doorsnede van vier tot acht meter. Samen vormen ze drie slaapkamers, twee badkamers, een mediaruimte, een werkplaats, een wijnkelder en een ronde keuken die gebouwd is door een bootbouwer en timmerman. Buiten heeft het huis een groot terras, twee balkons en zelfs een eigen golf-afslagplek. In 2020 stond het te koop voor 1,8 miljoen Australische dollar, via makelaar Helene Shephard van First National Real Estate Ipswich.
Shephard zei destijds tegen Ipswich First dat het huis op dat moment een van de maximaal acht bolvormige huizen ter wereld was die haar bekend waren. Die uitspraak zegt vooral iets over hoe zeldzaam dit soort architectuur is, zeker in vergelijking met een huis als het Futuro House in Finland, dat ook rond is maar fabrieksmatig in kunststof is gemaakt.
Dit begon als een afstudeerproject in 1981
Birchall ontwierp het huis oorspronkelijk als onderdeel van zijn architectuurstudie in 1981. Wat begon als een thesisproject groeide de decennia daarna uit tot een gezinswoning en tegelijk het hoofdkantoor van zijn eigen bureau, Birchall & Partners Architects. Tegen Ipswich First noemde hij het zelf "a labour of love" van veertig jaar. Toen hij het verkocht, was de reden nuchter: zijn kleinkind woonde anderhalf uur rijden verderop en hij wilde dichterbij wonen. "I joked to a friend that I would be happy to live in a tin shed for a bit, but I will build again", zei hij.
Dat een huis veertig jaar blijft groeien voordat het klaar is, is misschien wel de meest herkenbare les hier. Een verbouwing is nooit echt af, en dat hoeft ook niet erg te zijn.
Waarom bolvormige huizen bijna onverwoestbaar zijn
De techniek achter dit soort koepels heet airform of luchtvorm-bouw, ontwikkeld in de jaren zeventig door de broers David, Barry en Randy South uit Idaho. Een stoffen vorm wordt aan een betonnen fundering vastgemaakt en met lucht opgeblazen. Daarbinnen spuit je polyurethaanschuim voor stevigheid en isolatie, daarna wapening en vervolgens een laag beton erover. Zodra het beton is uitgehard, gaat de lucht eruit en staat de koepel.
Volgens Wikipedia's overzicht van monolithische koepels noemt de Amerikaanse rampenbestrijdingsdienst FEMA deze bouwvorm "near-absolute protection" tegen orkanen van categorie 5 en tornado's van de hoogste categorie. Meerdere koepelhuizen in Florida bleven overeind tijdens orkaan Katrina in 2005. Een koepelgebouw in Bagdad hield zelfs een voltreffer van een bom van 2.300 kilo, al werd het interieur verwoest. De bolvorm heeft daarnaast relatief weinig oppervlak per volume, wat warmteverlies beperkt, en de naadloze constructie laat weinig ruimte voor luchtlekken.
De schaduwzijde: vocht en onderhoud
Die naadloze constructie heeft ook een nadeel. Omdat een koepel zo goed afgesloten is, blijft vocht binnen vaak hangen. Dezelfde Wikipedia-pagina noemt dat dehumidifiers in bijna elk klimaat nodig zijn om het binnenklimaat leefbaar te houden, behalve in de allerdroogste streken. Dat is een onderwerp waar je op deze site vaker iets over leest: ook bij een gewone verbouwing blijven muren soms weken vochtig, en dat los je niet op met alleen stoken, maar met goede ventilatie.
Rondingen brengen ook praktische kopzorgen met zich mee die een rechte muur niet heeft. Meubels op maat laten maken, ramen die niet standaard zijn, en een dak zonder rechte hoeken waar je geen kant-en-klare dakpannen op legt. Dat verklaart meteen waarom dit soort huizen, net als het schelpvormige Nautilus House in Mexico, zeldzaam blijven. Het is geen bouwmethode die je even bij de bouwmarkt regelt.
Zou dit ook in Nederland kunnen?
In Nederland zie je af en toe een koepelwoning, meestal gebouwd met een kant-en-klaar luchtvorm-systeem dat ook in de Verenigde Staten wordt gebruikt. De uitdaging zit niet zozeer in de techniek, die bestaat al vijftig jaar, maar in de regelgeving en de aannemers die ermee kunnen werken. Een rond huis past niet in een standaard bestemmingsplan dat uitgaat van een nokhoogte en een goothoogte, en de meeste Nederlandse bouwbedrijven hebben nooit met een luchtvorm gewerkt. Wie hier toch voor kiest, start dus bijna altijd met een architect die specifiek op deze bouwwijze gespecialiseerd is, en met een gemeente die bereid is om buiten de standaardlijnen te denken.
Daar staat tegenover dat de voordelen, vooral de energiezuinigheid en de weerbestendigheid, precies zijn waar Nederlandse verbouwers nu ook naar zoeken, al is het meestal met minder radicale middelen.
Wat dit huis je leert over je eigen verbouwplannen
Je gaat waarschijnlijk geen elf betonnen bollen in je achtertuin opblazen. Maar de les van Birchall's huis is breder dan de vorm: een huis dat zich blijft aanpassen aan wie erin woont, in plaats van in één keer "klaar" te zijn, houdt langer stand dan een huis dat je in een jaar volgens een vast plan afbouwt. Denk bij je eigen verbouwing dus niet alleen in een eindresultaat, maar in een structuur die ruimte laat voor de volgende stap, of dat nou een uitbouw is over vijf jaar of simpelweg een kamer die je nu nog leeg laat.