Loop je over de Blaak in Rotterdam, dan kijk je zomaar tegen de onderkant van iemands huiskamer aan. Boven je hoofd hangen 38 gele kubussen, allemaal op hun punt gekanteld, allemaal bewoond. Het is geen kunstinstallatie en ook geen tijdelijke publiekstrekker. Mensen wonen hier al meer dan veertig jaar, met scheve muren, driehoekige kamers en meubels die speciaal zijn uitgezocht om in een kubus te passen.
De kubuswoningen zijn het werk van architect Piet Blom, en het Rotterdamse complex is niet eens zijn eerste poging. Daarvoor ging een kleinere proef in Helmond, die bepaalde hoe de grotere versie in Rotterdam eruit kwam te zien.
Een proef in Helmond ging aan Rotterdam vooraf
Blom testte zijn idee eerst op kleine schaal. In 1974 en 1975 verrezen de eerste drie kubuswoningen in Helmond, aan de Europaweg, als test voor een groter plan. Die proef beviel genoeg om uit te breiden: later kwamen er nog 18 kubuswoningen bij rond theater ’t Speelhuis.
Rotterdam kreeg de kans op een grotere versie. De plannen voor het complex aan de Blaak werden in 1978 gepresenteerd, maar het duurde tot 1982 voor de bouw echt begon. In 1984 was het af: 38 kubuswoningen op een paal plus 13 bedrijfskubussen, direct naast de Oude Haven.
Waarom elk huis een boom in een bos voorstelt
Blom noemde zijn ontwerp geen huis, maar een paalwoning of boomwoning. Het idee: elke kubus is een boomkruin, en samen vormen ze een bos boven de stad. Rotterdammers noemen het complex dan ook het Blaakse Bos.
Onder de kubussen blijft de begane grond open voor iedereen. Blom wilde een soort dorp in de stad bouwen, met winkels, een school en speelruimte op straatniveau, en de woningen daarboven. Elke kubus rust op een zeshoekige kolom, en in die kolom zitten de voordeur en het trappenhuis. Vanaf de grond zie je dus alleen een rij zuilen met daarboven de kantelende kubussen, niet de voordeuren zelf.
Het is niet de enige Nederlandse woonvorm die met de normale regels breekt. In Zaandam staat een hotel dat uit zeventig gestapelde huizen bestaat, en in Eindhoven kwam een paar jaar geleden een woning uit een betonprinter rollen. Rotterdam deed dus al in de jaren tachtig wat andere steden nu nog als experiment zien.
Drie verdiepingen zonder een rechte hoek
Binnen in een kubus loop je door drie ruimtes die elk een eigen naam hebben: het straathuis onderin, het hemelhuis in het midden en de loofhut boven, met een klein balkon. De trappen tussen de verdiepingen zijn steil, net als in een oud Rotterdams of Amsterdams grachtenhuis.
Het grote probleem is simpel: een kubus die op zijn punt staat, heeft bijna geen rechte muren. Alleen de kern, rond de trap, staat verticaal. De rest helt naar binnen of naar buiten, waardoor hoeken ontstaan waar een gewone kast of bank niet in past. Bewoners laten vaak meubels op maat maken, of ze leren gewoon leven met hoeken die ze niet gebruiken.
Dat heeft het complex ook kwetsbaar gemaakt. In de late jaren negentig moest er groot onderhoud komen: de houten daken waren niet goed genoeg en zijn vervangen door zink. De winkels die Blom op straatniveau voor ogen had, hielden ook geen stand als winkel. Inmiddels zitten er vooral kleine werkplaatsen en ateliers in.
Een kubus die je gewoon kunt bezoeken
De drukte van nieuwsgierige toeristen werd op een gegeven moment zo groot dat één bewoner er een eigen oplossing voor vond: hij vroeg entree en opende zijn kubus als museumwoning. Dat is nu de Kijk-Kubus, op Overblaak 70, middenin het complex. Dit jaar draait het museum zijn 42e seizoen, wat aardig aansluit op de opening van het complex in 1984.
Volgens de eigen website is de Kijk-Kubus dagelijks open van 10 tot 18 uur, in juli en augustus tot 19 uur. Een los ticket kost 3,50 euro voor volwassenen, 2,50 euro voor 65-plussers en studenten, en 1,50 euro voor kinderen tot 12 jaar. Kinderen tot 4 jaar mogen gratis naar binnen.
Wil je er ook echt slapen, dan kan dat. Sinds 2009 zit er een vestiging van Stayokay in een deel van het complex, in het gebouw waar eerst de Academie van Bouwkunst zat. De hostel biedt gedeelde kamers voor zes tot negen personen, privékamers voor twee tot zes personen, en een losse kubusstudio voor twee.
Benieuwd naar meer bijzondere Nederlandse verbouwingen? Lees ook hoe een watertoren in Utrecht een luxe woonhuis werd, een heel ander soort hergebruik van een gebouw dat nooit voor bewoning was bedoeld.
Waarom dit experiment nooit is herhaald
De kubuswoningen zijn inmiddels een gemeentelijk monument, wat betekent dat niemand ze zomaar kan slopen of grondig verbouwen. Dat beschermt het uitzicht, maar het legt bewoners ook vast op een huis dat eigenlijk nooit praktisch is geweest. Toch wonen er na veertig jaar nog altijd veel van de oorspronkelijke eigenaren, en dat zegt iets: wie er eenmaal voor kiest, blijkt vaak te blijven.
Het grootste verschil met een gewoon rijtjeshuis is niet de vorm, maar de keuze die het van je vraagt. Je accepteert hoeken die je niet kunt gebruiken, trappen die steiler zijn dan je wilt, en een stoet toeristen die van onderaf naar je plafond staart. Daarvoor krijg je een huis dat nergens anders in Nederland bestaat, en een plek in een complex dat laat zien hoe ver je met wonen kunt experimenteren voordat het onpraktisch wordt. Rotterdam heeft die grens opgezocht, en veertig jaar later staat het er nog steeds, scheef en wel.