Vanaf de weg zie je niets bijzonders. Geen dak dat afsteekt tegen het groen, geen rij ramen, geen oprit naar een voordeur. Alleen een verweerde houten schuur tussen de weilanden bij het Zwitserse dorp Vals. Wie daar naar binnen loopt en een tunnel door de berg volgt, komt uit in een van de meest besproken vakantiehuizen van Europa. Villa Vals is letterlijk uitgehold uit een berghelling, bedacht door de architecten Bjarne Mastenbroek en Christian Müller, en het is precies dat gebrek aan zichtbaarheid dat de villa zo bijzonder maakt.
Een schuur als voordeur, een tunnel als hal
De enige toegang tot Villa Vals loopt via een authentieke Graubündense schuur, waarna een tunnel dwars door de berg naar het huis leidt. Binnen opent zich een halfronde patio die diep in de helling is uitgesneden. Die vorm zorgt voor een grote glazen gevel die schuin naar boven kijkt, zodat je vanuit de woonkamer recht op de bergtoppen aan de overkant van het dal uitkijkt. Overdag valt er meer licht naar binnen dan je bij een ondergronds huis zou verwachten, en 's winters kijk je zo tegen besneeuwde hellingen aan zonder dat iemand van buitenaf het huis ooit ziet.
Het idee ontstond nadat de twee architecten elkaar in Amsterdam leerden kennen. Müller had als Zwitser nog bouwgrond in zijn geboortestreek, Mastenbroek droomde van een huis in de bergen. Samen bedachten ze een simpele vraag als uitgangspunt: kun je een huis in een Alpenhelling verstoppen zonder het uitzicht en het licht op te offeren? Het antwoord werd een woning van ongeveer tweehonderd vierkante meter, volledig in de berg gebouwd en met plek voor tien mensen.
Waarom een dorp toestemming gaf om een berg uit te hollen
Zwitserse gemeenten staan erom bekend streng te zijn over nieuwbouw. Normaal moet er eerst een houten maquette van het volume op locatie staan, zodat dorpsbewoners kunnen zien hoe een nieuw gebouw het straatbeeld raakt. Bij Villa Vals was dat niet nodig: omdat het huis vanaf de weg onzichtbaar bleef en alleen bereikbaar was via de bestaande schuur, kregen de architecten binnen drie weken een vergunning. Geen typisch Zwitsers puntdak, geen zichtbare gevel, geen bezwaar van de buren.
Dat is precies het spanningsveld waar veel Nederlandse verbouwers ook tegenaan lopen, alleen dan op kleinere schaal. Een aanbouw, een dakkapel of een tuinhuis kan zomaar vergunningplichtig blijken, terwijl je dacht vergunningvrij te bouwen. Wie dat over het hoofd ziet, loopt het risico op een boete achteraf voor een verbouwing zonder vergunning, iets wat met een gratis check vooraf te voorkomen is.
Tien mensen, geen zichtbaar dak, wel een jacuzzi
Binnen is Villa Vals verrassend warm voor een huis dat volledig ondergronds ligt. Vier slaapkamers, een ruime woonkamer, een open keuken en een buitenbad in de besloten patio, ingericht met werk van Nederlandse ontwerpers als Hella Jongerius en Demakersvan. De tuin eromheen ligt volledig privé, afgeschermd door de helling zelf. Het huis is inmiddels ook te huur als vakantiewoning en verscheen in de Netflix-serie over bijzondere huizen, wat de bekendheid ervan alleen maar vergrootte.
Het concept staat niet op zichzelf. Overal ter wereld experimenteren architecten met bouwen dat zich aanpast aan het landschap in plaats van andersom. Neem de ondergrondse stad Coober Pedy in Australië, waar hele wijken onder de grond schuilen tegen de hitte, of het compleet andere uiterste met een Pools huis dat juist de vorm van een doorgesneden boomstam kreeg. Villa Vals kiest voor de stille variant: geen opvallende vorm, maar juist volledige onzichtbaarheid.
De beroemde buurman verderop in het dal
Vals is zelf al een bedevaartsoord voor architectuurliefhebbers, want een paar honderd meter verderop ligt de Therme Vals, het thermenbad dat Peter Zumthor in de jaren negentig uit hetzelfde grijze kwartsiet liet opbouwen en dat later beschermde status kreeg. Villa Vals werd bewust zo ontworpen dat het uitzicht vanaf die thermen intact bleef, iets wat de opdrachtgever pas ontdekte toen hij hoorde hoe dicht bij het gebouw hij eigenlijk mocht bouwen. Twee gebouwen, dezelfde vallei, allebei gebouwd om zo min mogelijk op te vallen en toch wereldberoemd geworden.
Wat je hiervan kunt meenemen naar je eigen tuin
Weinig mensen gaan een berg uithollen voor een aanbouw, maar het principe achter Villa Vals is best te vertalen naar gewoner werk. Een deels verzonken tuinkamer, een groen dak dat opgaat in het gazon, een gevel die net iets lager ligt dan je zou verwachten: het scheelt zichtbaar volume zonder dat je inlevert op licht of ruimte. Steeds meer verbouwers kiezen daarom voor een half verdiepte uitbouw in plaats van een blok dat boven het maaiveld uitsteekt, juist omdat het de tuin rustiger oogt en soms zelfs binnen het vergunningvrije regime blijft. Villa Vals laat op extreme schaal zien wat daar de winst van is: een huis dat zich aanpast aan het landschap, in plaats van het landschap dat zich aanpast aan het huis.